سندرم آنفارکتوس ریوی یا همان PHS یکی از مشکلاتی است که ممکن است بدون هشدار جدی، از اواسط دوره پرورش خودش را با تلفات ناگهانی نشان دهد. اگر در فارم با جوجه‌هایی روبه‌رو شویم که رشد خوبی دارند اما ناگهان تلف می‌شوند، یا شکم برخی پرنده‌ها بزرگ و پر از مایع شده است، باید سلامت سیستم تنفسی و قلبی را جدی‌تر بررسی کنیم.

در منابع دامپزشکی، این وضعیت بیشتر با عنوان سندرم آسیت یا فشار خون ریوی شناخته می‌شود و معمولاً نتیجه یک زنجیره از کمبود اکسیژن، افزایش فشار عروق ریوی و در نهایت نارسایی قلب راست است.

سندرم آنفارکتوس ریوی در جوجه گوشتی دقیقاً چگونه اتفاق می افتد ؟

وقتی اکسیژن کافی به بدن جوجه نرسد، رگ‌های موجود در ریه برای مدت طولانی تحت فشار قرار می‌گیرند. در این شرایط عبور خون از ریه دشوارتر می‌شود و فشار خون در عروق ریوی افزایش پیدا می‌کند.

قلب برای جبران این وضعیت مجبور است خون بیشتری را با فشار بالاتر به سمت ریه‌ها بفرستد. در این میان، بطن راست قلب بیشترین فشار را تحمل می‌کند. ادامه این وضعیت می‌تواند باعث بزرگ و ضخیم شدن بطن راست، سپس ضعف عملکرد قلب و در مراحل پیشرفته تجمع مایع در حفره شکمی شود.

بنابراین وقتی در فارم با «آب آوردن شکم» یا آسیت مواجه می‌شویم، نباید فقط خود مایع شکمی را مشکل اصلی بدانیم؛ در بسیاری از موارد باید علت را در عملکرد قلب، ریه، اکسیژن‌رسانی و شرایط مدیریتی فارم جست‌وجو کنیم.

نکته مهم این است که PHS الزاماً یک بیماری عفونی نیست. عوامل محیطی، سرعت رشد، کیفیت هوا، سرمای دوره ابتدایی، ارتفاع محل فارم و برخی مشکلات تغذیه‌ای یا تنفسی می‌توانند زمینه را برای بروز آن فراهم کنند.

چرا پی اچ اس در گله گوشتی اتفاق می‌افتد؟

در تجربه فارم، معمولاً یک عامل به‌تنهایی مقصر نیست. چند فشار کوچک می‌توانند در کنار هم قرار بگیرند و در نهایت سیستم قلب و ریه را تحت فشار قرار دهند.

۱. رشد سریع جوجه

جوجه گوشتی امروزی برای رشد سریع و تبدیل مناسب خوراک به گوشت انتخاب شده است. با افزایش وزن، نیاز بدن به اکسیژن نیز بالا می‌رود. اگر ظرفیت سیستم قلبی و ریوی با سرعت رشد هماهنگ نباشد، فشار بیشتری به گردش خون ریوی وارد می‌شود.

به همین دلیل، PHS می‌تواند حتی در جوجه‌هایی که از نظر ظاهری رشد بسیار خوبی دارند دیده شود. منابع دامپزشکی نیز رشد سریع را یکی از عوامل مستعدکننده مهم می‌دانند.

۲. سرمای جوجه در هفته‌های اول

یکی از اشتباهاتی که ممکن است اثر آن چند هفته بعد دیده شود، سرد شدن جوجه در روزهای ابتدایی است.

جوجه‌ای که برای حفظ دمای بدن مجبور به تولید گرمای بیشتری می‌شود، نیاز متابولیکی بیشتری پیدا می‌کند. اگر همزمان اکسیژن‌رسانی مناسب نباشد، فشار بیشتری به سیستم قلبی ـ ریوی وارد خواهد شد.

حتی دوره‌های کوتاه سرمای اولیه می‌توانند حساسیت گله به سندرم آسیت را افزایش دهند؛ بنابراین کنترل دما فقط برای جلوگیری از تلفات همان روز اهمیت ندارد، بلکه می‌تواند روی سلامت گله در ادامه دوره نیز اثر بگذارد.

۳. تهویه نامناسب و کیفیت پایین هوا

تهویه ضعیف یکی از اولین مواردی است که هنگام افزایش تلفات ناشی از مشکلات تنفسی و PHS باید بررسی کنیم.

در سالن بسته، افزایش رطوبت، گردوغبار، گازهای نامطلوب و کاهش کیفیت هوا می‌تواند شرایط تنفسی پرنده را بدتر کند. از طرف دیگر، تهویه بیش از حد بدون توجه به دمای جوجه نیز می‌تواند باعث سرد شدن گله شود.

پس هدف ما صرفاً «هوا دادن به سالن» نیست؛ باید هوای تازه را بدون ایجاد استرس سرمایی وارد سالن کنیم.

۴. ارتفاع محل پرورش

در ارتفاعات بالا، اکسیژن موجود در هوای تنفسی کمتر است و این موضوع برای جوجه گوشتی که نیاز متابولیکی بالایی دارد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بر اساس منابع دامپزشکی، ارتفاع بالاتر از حدود ۹۰۰ متر می‌تواند شرایط را برای بروز آسیت در مرغ گوشتی دشوارتر کند و در چنین شرایطی کنترل سرعت رشد و مدیریت دقیق‌تر محیط اهمیت بیشتری دارد.

۵. مشکلات ریوی، کبدی و برخی عوامل تغذیه‌ای

هر عاملی که عبور خون از ریه را دشوار کند یا ظرفیت اکسیژن‌رسانی را کاهش دهد، می‌تواند فشار بیشتری بر قلب وارد کند.

بیماری‌های ریوی، برخی مسمومیت‌ها، عدم تعادل سدیم و بعضی آسیب‌های کبدی نیز در ایجاد یا تشدید آسیت نقش دارند. بنابراین وقتی در فارم با افزایش موارد PHS مواجه می‌شویم، نباید فقط سراغ تهویه یا دما برویم؛ کیفیت خوراک، آب، سلامت کبد و وضعیت تنفسی گله نیز باید بررسی شود.

علائم سندرم آنفارکتوس ریوی را چگونه در فارم تشخیص دهیم؟

یکی از مشکلات PHS این است که همیشه فرصت زیادی برای مشاهده علائم نداریم. در بعضی موارد، پرنده قبل از اینکه نشانه واضحی نشان دهد تلف می‌شود.

با این حال، موارد زیر برای ما هشداردهنده هستند:

• افزایش تدریجی تلفات، به‌خصوص در سنین بالاتر
• تلفات ناگهانی در جوجه‌های نسبتاً درشت
• افزایش تعداد پرنده‌هایی که به پشت تلف شده‌اند
• تنفس سخت یا افزایش تعداد تنفس
• کاهش توان حرکت و تحمل فعالیت
• کبود یا تیره شدن تاج و پوست در موارد شدید
• بزرگ شدن شکم
• تجمع مایع در حفره شکمی
• افت رشد در پرنده‌های درگیر

طبق گزارش منابع دامپزشکی، بیشترین تلفات سندرم آسیت در بسیاری از گله‌ها بعد از حدود ۵ هفتگی دیده می‌شود؛ هرچند بسته به عامل زمینه‌ای، سن بروز می‌تواند متفاوت باشد.

بنابراین اگر تلفات ناگهانی در هفته‌های پایانی دوره داریم، بهتر است صرفاً آن را به «ضعف جوجه» یا «استرس» نسبت ندهیم.

در کالبدگشایی چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

در فارم، کالبدگشایی چند پرنده تازه تلف‌شده می‌تواند اطلاعات بسیار بیشتری از بررسی ظاهری گله به ما بدهد؛ البته تفسیر نهایی باید توسط دامپزشک یا آزمایشگاه انجام شود.

در موارد مرتبط با PHS ممکن است با موارد زیر روبه‌رو شویم:

تجمع مایع در شکم: مایع معمولاً شفاف یا زردرنگ است و ممکن است همراه با لخته‌های فیبرینی دیده شود.

بزرگ شدن بطن راست قلب: این مورد یکی از یافته‌های مهم است. ضخیم یا بزرگ شدن دیواره بطن راست می‌تواند نشان دهد قلب مدت‌زمانی تحت فشار بالا کار کرده است.

گشاد شدن دهلیز راست و سیاهرگ‌های بزرگ: در موارد پیشرفته ممکن است گشادشدگی عروق و بخش راست قلب دیده شود.

احتقان ریه: ریه‌ها ممکن است پرخون و متورم باشند.

تغییرات کبد: بزرگ شدن کبد، احتقان و برخی تغییرات سطح یا قوام آن ممکن است مشاهده شود.

نکته مهم اینجاست که وجود آسیت به‌تنهایی به معنی تشخیص قطعی PHS نیست. بیماری‌های کبدی، برخی مشکلات تغذیه‌ای و عوامل عفونی نیز می‌توانند با تجمع مایع در شکم همراه شوند. به همین دلیل، اگر تلفات بالا یا الگوی غیرعادی داریم، نمونه‌گیری و بررسی دامپزشکی ارزش زیادی دارد.

مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه  سندرم آنفارکتوس ریوی در فارم چیست؟

در PHS معمولاً پیشگیری بسیار مهم‌تر از تلاش برای درمان پرنده‌های درگیر است. وقتی نارسایی قلب راست و آسیت پیشرفته شده باشد، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم یک دارو مشکل اصلی را به‌طور قطعی برطرف کند.

تهویه را بر اساس شرایط واقعی سالن تنظیم کنیم

فن‌ها، ورودی‌های هوا، فشار منفی، سرعت جریان هوا و کیفیت هوای سالن باید مرتب بررسی شوند.

به‌خصوص در فصل سرد، خاموش کردن کامل تهویه برای حفظ گرما می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. راهکار درست، تنظیم تهویه حداقل و تأمین هوای تازه بدون ایجاد جریان مستقیم روی جوجه‌هاست.

دمای جوجه را در هفته‌های اول جدی بگیریم

فقط به عدد دماسنج روی دیوار سالن اکتفا نکنیم. رفتار جوجه‌ها، پراکندگی آنها، میزان تجمع زیر مادر مصنوعی و مصرف آب و دان نیز اطلاعات مهمی درباره شرایط حرارتی سالن می‌دهد.

هدف ما این است که جوجه نه برای گرم ماندن انرژی اضافه مصرف کند و نه به دلیل گرمای بیش از حد دچار تنش شود.

سرعت رشد را کنترل کنیم

قرار نیست برای جلوگیری از PHS، گله را عمداً ضعیف کنیم. اما اگر فارم در منطقه مرتفع قرار دارد یا سابقه آسیت دارد، باید برنامه رشد، تراکم، انرژی جیره و دسترسی به دان با دقت بیشتری بررسی شود.

در منابع دامپزشکی، کاهش نیاز متابولیکی به اکسیژن از طریق کنترل سرعت رشد یا کاهش تراکم انرژی و دسترسی خوراک، به‌عنوان یکی از راهکارهای کنترل آسیت ناشی از فشار خون ریوی مطرح شده است.

آب و خوراک را بررسی کنیم

کیفیت آب، میزان سدیم جیره و سلامت مواد اولیه باید تحت کنترل باشد. اگر همزمان با افزایش PHS، مشکل کیفیت خوراک یا آب نیز داریم، بهتر است آزمایش‌های لازم انجام شود.

در موارد مشکوک، بررسی سموم قارچی، سدیم و سایر عوامل تغذیه‌ای می‌تواند به پیدا کردن علت کمک کند.

سوابق تلفات را ثبت کنیم

یکی از کارهای ساده اما بسیار ارزشمند، ثبت روزانه تلفات بر اساس سن است.

اگر ببینیم تلفات از یک سن مشخص شروع می‌شود و همزمان وزن گله، مصرف دان یا شرایط محیطی تغییر کرده، پیدا کردن علت بسیار راحت‌تر خواهد شد.

آیا سندروم پی اچ اس یا سندرم آنفارکتوس ریوی قابل درمان است ؟

در این مورد بهتر است محتاط باشیم. PHS یک مشکل چندعاملی است و درمان قطعی و یکسانی برای تمام گله‌ها نمی‌توان تعریف کرد.

اگر پرنده وارد مرحله نارسایی قلب راست و آسیت شدید شده باشد، تمرکز اصلی معمولاً باید روی شناسایی و حذف عوامل زمینه‌ای در کل گله باشد؛ یعنی اصلاح تهویه، دما، کیفیت هوا، رشد، تغذیه و بررسی بیماری‌ها یا مسمومیت‌های همراه.

بنابراین مصرف خودسرانه دارو برای کاهش تلفات، بدون مشخص شدن علت، می‌تواند باعث شود عامل اصلی همچنان در فارم باقی بماند.

اگر تلفات ادامه‌دار است، بهترین کار این است که چند لاشه تازه برای کالبدگشایی دقیق و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی در اختیار دامپزشک یا آزمایشگاه قرار گیرد.

جدول پایش سریع فارم

نتیجه گیری

سندرم آنفارکتوس ریوی یا PHS را نباید فقط به «آب آوردن شکم مرغ» محدود کنیم. این مشکل معمولاً حاصل یک زنجیره است: نیاز بالای بدن به اکسیژن، اختلال در اکسیژن‌رسانی، افزایش فشار عروق ریوی، فشار روی بطن راست قلب و در نهایت نارسایی قلب و آسیت.

از تجربه فارم می‌دانیم که بسیاری از عوامل مؤثر بر این زنجیره، قبل از شروع تلفات قابل مدیریت هستند. کنترل دقیق دمای جوجه در هفته‌های اول، تهویه اصولی، کاهش عوامل تنفسی، مدیریت سرعت رشد، کنترل خوراک و آب و بررسی سریع لاشه‌های تلف‌شده می‌تواند جلوی بزرگ‌تر شدن مشکل را بگیرد.

اگر در گله خود با تلفات ناگهانی، شکم متورم، آسیت یا افزایش تلفات از هفته پنجم به بعد روبه‌رو شده‌اید، به جای درمان خودسرانه، ابتدا علت را مشخص کنید. در چنین شرایطی، استفاده از نظر دامپزشک و آزمایشگاه برای تشخیص دقیق، می‌تواند از ادامه خسارت در کل دوره جلوگیری کند.

برای مرغدار، پیشگیری از PHS فقط یک موضوع دامپزشکی نیست؛ مستقیماً با ضریب تبدیل، درصد تلفات، وزن نهایی و سودآوری دوره ارتباط دارد.